Q-koorts bij mensen

Wat is Q-koorts?

Q-koorts is een infectieziekte die van dieren kan overgaan op mensen. In Nederland zijn besmette

melkgeiten en melkschapen de bron van de ziekte bij mensen. De meeste mensen lopen Q-koorts op

door het inademen van lucht waar de bacterie inzit, tijdens de lammerperiode van geiten en schapen.

De letter Q komt van het woord ‘Query’ dat ‘vraagteken’ betekent. De bacterie die Q-koorts veroorzaakt,

Coxiella burnetii, was namelijk lang onbekend. De ziekte is voor het eerst vastgesteld bij slachthuispersoneel in Queensland, Australië. De bacterie kan lang overleven in het milieu. De ziekte is

niet van mens op mens overdraagbaar.

Hoe herken ik Q-koorts?

Meer dan de helft van de mensen met Q-koorts heeft nagenoeg geen klachten. Mensen die wel

klachten hebben, krijgen meestal (aanhoudende) koorts en heftige hoofdpijn. Andere klachten kunnen

zijn: hoesten, spierpijn, gewrichtspijn, koude rillingen, nachtelijk zweten, malaise en vermoeidheid.

Bij een ernstig verloop krijgen mensen een longontsteking met droge hoest en pijn op de borst.

Sommige mensen krijgen een leverontsteking. Mannen hebben vaker last van Q-koorts dan vrouwen en

ook mensen die roken worden vaker ziek. Veel mensen die Q-koorts hebben gehad, zijn daarna nog

lange tijd moe.

Hoe lang duurt het voordat je ziek wordt?

Ruim de helft van de mensen die besmet zijn met Q-koorts worden helemaal niet ziek. Krijgt u wel last,

dan is dat gemiddeld 2-3 weken na de besmetting. Soms duurt het 6 weken.

Wat kan ik doen als ik klachten heb?

Ga naar de huisarts als u koorts heeft met hoofdpijn of hoesten, vooral als u in een gebied woont of bent

geweest waar Q-koorts voorkomt of daar bent geweest. De huisarts beslist of bloedonderzoek nodig is.

Ga zeker naar de huisarts als u denkt dat u Q-koorts heeft en u zwanger bent, een hartklepafwijking

heeft of een hartoperatie heeft gehad in het verleden, of als u een afweerstoornis heeft, bijvoorbeeld

door kanker of door medicijnen die het immuunsysteem onderdrukken. Deze groepen mensen kunnen

ernstiger ziek worden na besmetting.

Zijn er medicijnen tegen Q-koorts?

Als bij u Q-koorts is vastgesteld en u heeft klachten, dan krijgt u een antibioticumkuur. Let wel, ook na

de Q-koorts kunt u lang last houden van vermoeidheid. Die vermoeidheid is niet te behandelen maar zal

uiteindelijk wel verdwijnen. Bij chronische Q-koorts is vaak jarenlang behandeling met antibiotica nodig.

Wat is chronische Q-koorts?

Chronische Q-koorts is een zeer zeldzame vorm van Q-koorts (komt voor bij ongeveer 1-3% van alle

patiënten) die jarenlang kan duren. Chronische Q-koorts begint sluimerend. U kunt last krijgen van

benauwdheid, koorts, transpireren, vermoeidheid en vermageren. De meeste mensen met chronische

Q-koorts hebben een ontsteking aan de hartkleppen (endocarditis). Chronische Q-koorts komt meestal

voor bij patiënten met een afweerstoornis en hartpatiënten. Bij zwangere vrouwen kan een eerder

doorgemaakte Q-koortsinfectie tot chronische Q-koorts leiden.

Hoe kun je besmet raken?

Hoe kan ik Q-koorts oplopen?

Q-koorts kunt u oplopen door het inademen van lucht waar de bacterie in zit. De bacterie komt in de

lucht tijdens het lammeren van besmette geiten of schapen vanaf februari tot en met mei. Vooral

vruchtwater en de moederkoek van besmette dieren bevatten grote hoeveelheden bacteriën. De

bacterie kan ook in melk, mest en urine zitten, maar niet in het vlees van de geit of het schaap. Andere

dieren zoals koeien en huisdieren kunnen ook besmet zijn en de infectie overdragen op mensen. In

Nederland is dit nog niet of nauwelijks gebeurd. De bacterie kan maanden tot jaren overleven in de

omgeving.

Wanneer kan ik Q-koorts oplopen?

U loopt het meeste risico op besmetting tijdens de lammerperiode van februari tot en met mei. De tijd

tussen besmetting en het ontstaan van klachten is gemiddeld 2-3 weken, oplopend tot 6 weken. Daarom

worden de meeste mensen ziek van maart tot en met juli. Buiten deze periode is het risico om Q-koorts

op te lopen gering.

Waar kan ik Q-koorts oplopen?

Op www.rivm.nl/q-koorts staat een kaart met de gebieden waarin zich besmette bedrijven bevinden.

Hoe dichter bij het bedrijf, hoe groter de kans op het inademen van de bacterie. De bacterie komt in de

lucht tijdens het lammeren van besmette geiten en schapen. In de literatuur is beschreven dat de

bacterie over afstanden van kilometers kan verwaaien. Aangenomen wordt dat er een verhoogde kans

is op het oplopen van Q-koorts in een cirkel van 5 km rond een besmet bedrijf. U kunt ook Q-koorts

oplopen door direct contact met besmette geiten en schapen. De bacterie kan op kleding en schoenen

zitten, bijvoorbeeld van iemand die heeft geholpen bij de bevalling van besmette schapen of geiten. Als

u vervolgens in aanraking komt met die kleding kunt u besmet raken.

Kan ik anderen besmetten?

Nee, u kunt geen andere mensen besmetten als u Q-koorts heeft. U kunt dus gewoon naar uw werk of

school gaan als u zich niet meer ziek voelt.

Ik ben zwanger. Kan ik mijn kind besmetten?

Nee, tijdens de zwangerschap kunt u uw kind niet besmetten met Q-koorts. In zeer zeldzame gevallen

kan dit wel gebeuren tijdens de bevalling of bij het geven van borstvoeding.

Hoe weet ik waar een gebied met Q-koorts is?

Op de websites van de RIVM en de VWA staat een kaart met de waarin zich besmette bedrijven

bevinden (cirkels van 5 kilometer om de bedrijven heen). Ook zijn de bedrijven op adres

bekendgemaakt.

Mag ik een boerderij met melkgeiten of melkschapen bezoeken?

Besmette melkgeiten- en melkschapenbedrijven mogen geen bezoekers in de stal toelaten. Op een

bedrijf dat niet als besmet is aangemerkt, kan een enkel dier toch al Q-koorts bij zich hebben voordat

dit met tankmelkonderzoek aan het licht komt. Het risico is dan zeer klein, maar niet nul. We raden

daarom af om een melkgeiten- of melkschapenbedrijf te bezoeken als u zwanger bent, hartpatiënt bent

of een afweerstoornis heeft. In ieder geval raden we u aan om te zorgen voor goede algemene hygiëne

als u in contact komt met dieren, ook omdat dieren andere ziekteverwekkers bij zich kunnen dragen.

Mag ik een kinderboerderij bezoeken?

Dieren op kinderboerderijen hebben zelden Q-koorts. Omdat veel mensen contact hebben met deze

dieren worden er toch maatregelen genomen. In het zuiden van Nederland zijn schapen en geiten op

kinderboerderijen al in 2009 gevaccineerd. Vanaf 2010 worden alle schapen en geiten op

kinderboerderijen elders in Nederland gevaccineerd. Het risico op besmetting is door vaccinatie veel

kleiner, maar niet nul. Hoewel goede hygiëne de kans op het inademen van de bacterie niet kan

tegengaan, wordt aangeraden om algemene hygiënemaatregelen na te leven als u een kinderboerderij

bezoekt, dit ook in verband met eventuele andere ziektekiemen. Als een geit of schaap op een

kinderboerderij Q-koorts heeft, worden beheerders van kinderboerderijen geacht maatregelen te nemen

om het risico op besmetting naar mensen te beperken. Kinderboerderijen hebben een hygiënecode en

sinds 2009 is er ook een keurmerk zoönosen (dierziekten) voor kinderboerderijen. Het keurmerk is

ontwikkeld in samenwerking met de Stichting Kinderboerderijen Nederland (SKBN) en wordt afgegeven

door de Gezondheidsdienst voor dieren (GD) als de kinderboerderij kan aantonen dat zij voldoende

maatregelen heeft genomen om zoönosen te voorkomen en bij eventuele Q-koorts de juiste

maatregelen heeft genomen.

Waarom worden niet alle dieren geruimd?

Bij andere dierziekten (zoals mond en klauwzeer) werden alle dieren geruimd. Bij deze ziekten was het

mogelijk om de bacterie uit te roeien. Bij Q-koorts kan dat niet.

veroorzaakt komt voor bij vele diersoorten (geiten, schapen, koeien, honden, katten, ratten,

vogels, etc). Het is onmogelijk om de bacterie uit te roeien. Dat hoeft ook niet. De bacterie komt alsinds

jaar en dag in Nederland voor, zonder grote problemen te veroorzaken. Deskundigen denken dat de

grote hoeveelheid bacteriën die vrijkomt uit melkgeiten- en melkschapenbedrijven zorgt voor zieke

mensen. Daarom neemt de overheid veel maatregelen op deze bedrijven.

In de afgelopen maanden zijn al veel maatregelen ingezet om de risico’s voor de volksgezondheid te

beperken. Een belangrijke maatregel is de verplichte vaccinatie van melkgeiten en melkschapen. Nog

niet alle bedrijven zijn gevaccineerd. Dit komt mede door de beperkte hoeveelheid beschikbaar vaccin in

2009. In 2010 zullen de vaccinaties worden voortgezet. Daarnaast werkt het vaccin niet bij dieren die al

besmet waren voor de vaccinatie. Sinds het najaar 2009 is er een nieuwe test beschikbaar om snel te

kunnen achter halen of een bedrijf besmet is. Het gaat om de zogenaamde tankmelk test, waarbij

onderzoek wordt gedaan in de melk in de melktanken. Met hulp van deze test is gebleken dat er veel

meer bedrijven besmet zijn dan werd verwacht. Extra ingrijpen is daarom noodzakelijk om te voorkomen

dat er nog veel meer mensen ziek worden. Volgens de deskundigen komen er tijdens het lammeren van

geiten en schapen de meeste bacterieën vrij, die een gevaar vormen voor de volksgezondheid. Als een

geit of schaap een abortus doormaakt komen er nog meer bacteriën vrij.